Oprechtheid: zeggen wat er is, ook als een omweg handiger zou zijn

Oprechtheid gaat over de vorm van je omgang met anderen, niet over de feitelijke waarheid van wat je zegt. Iemand kan volstrekt waarheidsgetrouw zijn en tegelijk uiterst berekenend in de manier van brengen. Omgekeerd kan iemand die zijn boodschap zorgvuldig verpakt volstrekt integer zijn in wat hij nastreeft. Het onderscheid is subtiel, maar wezenlijk. Oprechtheid meet niet of je liegt, maar of je je opstelling aanpast om iets gedaan te krijgen.

Wij rapporteren naast de vijf eigenschappen van het Big Five-model een zesde score apart, afkomstig uit het HEXACO-model. Die zesde eigenschap heet Eerlijkheid-nederigheid en bestaat uit vier facetten: oprechtheid, eerlijkheid, hebzucht-vermijding en bescheidenheid. Anders dan de vijf Big Five-eigenschappen, die we via de aspectbenadering met twee subkenmerken analyseren, zijn dit vier afzonderlijke facetten onder één eigenschap. Eerlijkheid-nederigheid gaat over hoe je anderen behandelt; meegaandheid gaat over hoe je je laat behandelen. Iedereen scoort ergens op de schaal van Eerlijkheid-nederigheid als geheel en bij elke positie horen zowel een kracht als een valkuil.

Wie hier veel van heeft, stelt zich op een herkenbare manier op: geen strategische verpakking om een verzoek heen, geen complimenten die een doel dienen en geen andere toon bij de directeur dan bij de stagiair. Dat levert iets op en het kost ook iets.

Mensen weten waar ze aan toe zijn. Ze hoeven niet te zoeken naar wat er echt bedoeld wordt en dat scheelt tijd, energie en een interpretatiefout. Er ontstaat een soort vertrouwen dat moeilijk na te bootsen is, juist omdat het niet strategisch wordt onderhouden. Een compliment van iemand die nooit vleit, betekent meer dan tien complimenten van iemand die ze routinematig uitdeelt.

In leiderschap is dat een direct voordeel. Stel je een manager voor die feedback geeft zonder diplomatieke omwegen. Zijn team hoeft niet te raden of er nog iets achter zit en dat maakt zijn oordeel betrouwbaar. Wederkerigheid, loyaliteit en altruïsme zijn de dragende principes van samenwerking en transparantie voedt alle drie. Wie niet manipuleert, nodigt ook anderen uit om dat niet te doen.

Oprechtheid is geen eigenschap die je hebt of niet hebt, maar een neiging die in meer of mindere mate aanwezig is. Dat maakt het een kracht die je bewust kunt inzetten, niet een stempel die je draagt.

Wie niets verpakt, komt harder aan dan bedoeld. Een boodschap die klopt, kan alsnog verkeerd landen als de vorm ontbreekt. In onderhandelingen levert directheid minder op: wie alles meteen op tafel legt, geeft de ander alle informatie zonder er iets voor terug te vragen.

Er is ook een kost die minder zichtbaar is. Wie zelf transparant is, neigt ernaar te denken dat anderen dat ook zijn. Daardoor merk je soms te laat dat iemand een agenda had die je niet zag aankomen. Het vertrouwen was oprecht, maar niet wederzijds.

De vorm aanpassen zodat iets aankomt is niet hetzelfde als manipuleren. Je kunt precies hetzelfde zeggen met aandacht voor timing, toon en context, zonder iets te verbergen. Directheid en vakmanschap sluiten elkaar niet uit. Wie dat onderscheid maakt, behoudt de kracht en vermindert de prijs.

Een lage positie op dit facet wordt makkelijk als karakterveroordeling gelezen. Dat is niet hoe we met dit model werken. Wij beschrijven een neiging, geen persoon. Weinig oprechtheid zegt niets over of iemand deugt. Het beschrijft een patroon in de manier van omgaan met anderen.

Wie hier weinig van heeft, leest de ander en past de benadering daarop aan. Dat is sociaal vermogen: aanvoelen welke toon werkt, wanneer je iets beter wel of niet zegt en hoe je een boodschap zo brengt dat deze aankomt. In verkoop, onderhandeling en diplomatie is dat een direct voordeel. In gevoelige gesprekken voorkomt het onnodige schade.

Een accountmanager die aanvoelt dat een klant behoefte heeft aan geruststelling in plaats van technische details en zijn presentatie daarop aanpast, doet iets wat zijn collega met meer oprechtheid niet vanzelf doet. Het resultaat is beter voor beiden. Dit vermogen is op zichzelf neutraal: ingezet voor een gedeeld belang heet het tact, ingezet voor alleen jezelf wordt het iets anders.

Wie de benadering steeds aanpast, wordt op termijn moeilijk te peilen. Mensen merken het patroon op, ook als ze geen enkel incident kunnen aanwijzen. Ze gaan zich afvragen wat er nog meer is aangepast en vertrouwen slijt dan langzaam, zonder aanwijsbaar moment. Dat is een prijs die pas later zichtbaar wordt.

Er is ook een kant die jezelf raakt. Wie zich voortdurend aanpast aan wat de situatie vraagt, verliest soms het zicht op wat de eigen positie eigenlijk was. De aanpassing wordt een gewoonte en de oorspronkelijke opvatting raakt op de achtergrond.

Het tegenwicht is bewust kiezen voor een paar relaties of situaties waarin je niets verpakt. Niet als oefening in oprechtheid, maar omdat die relaties op termijn het sterkst worden. Wie soms ook onverpakt zegt wat er is, geeft anderen de kans om te vertrouwen op wat ze horen.

De betekenis van dit facet ontstaat pas in combinatie met de rest van het profiel. Dezelfde neiging levert in een ander persoonlijkheidsprofiel een compleet ander gedragspatroon op en dat is precies waarom we altijd de combinatie van eigenschappen analyseren, nooit één score op zichzelf.

Neem de combinatie met compassie. Wie weinig oprechtheid heeft en hoge compassie, past de boodschap aan om de ander te sparen. Wie weinig oprechtheid heeft en ook lage compassie, past de boodschap aan om er zelf beter van te worden. Precies hetzelfde gedrag, een compleet andere reden. Van buitenaf is het verschil nauwelijks te zien, maar in het profiel is het onmiskenbaar.

De combinatie met bescheidenheid werkt anders. Hoge oprechtheid bij iemand die zichzelf boven anderen plaatst, wordt vaak als bot of arrogant ervaren: de directheid heeft geen rem. Dezelfde directheid bij iemand die zichzelf als gelijke ziet, wordt juist als verfrissend gelezen, omdat ze niet gepaard gaat met een gevoel van superioriteit. Hetzelfde facet, een heel andere uitwerking.

Wie op één cijfer stuurt, stuurt op ruis. Wie het samenspel leest, ziet de persoon.

Persoonlijkheidsinzicht heeft pas waarde als het verder gaat dan herkenning. De vraag is niet “dit ben ik”, maar “wat doe ik hiermee”.

Voor wie hier veel van heeft, is het belangrijkste onderscheid dit: de vorm aanpassen zodat iets aankomt is geen manipulatie, maar vakmanschap. Het verandert niets aan wat je zegt, alleen aan hoe je het zegt. Aandacht voor timing, toon en context is geen verraad aan je directheid, het is de manier waarop directheid effectief wordt. Neem daarnaast niet automatisch aan dat de ander even transparant is. Wie zelf open speelt, vergeet soms dat anderen dat niet doen en betaalt daar een prijs voor die vermijdbaar was.

Voor wie hier weinig van heeft, is de kernvraag bij elke aanpassing of je dit doet om de ander te helpen de boodschap te ontvangen, of om er zelf beter uit te komen. Dat verschil bepaalt of het tact is of iets anders. Kies daarnaast bewust een paar relaties waarin je niets verpakt. Niet als correctie op jezelf, maar omdat die relaties iets opleveren wat de andere niet kunnen: de zekerheid dat wat je hoort ook is wat er bedoeld wordt.

Persoonlijkheid ligt niet vast. Het is beïnvloedbaar en veranderbaar en het begint met weten waar je staat.

Eerlijkheid-nederigheid bestaat uit vier facetten. Oprechtheid gaat over niet manipuleren in de omgang, eerlijkheid over niet profiteren van anderen, hebzucht-vermijding over hoe weinig status en bezit je nodig hebt en bescheidenheid over jezelf niet boven anderen plaatsen.

Die vier lopen niet gelijk op. Iemand kan volstrekt recht door zee zijn in de omgang en tegelijk sterk gericht op status of materieel succes. Juist daarom zegt de totaalscore op Eerlijkheid-nederigheid minder dan de vier facetten eronder: dezelfde totaalscore kan uit heel verschillende combinaties ontstaan. Voor het volledige beeld verwijzen we door naar de pagina over Eerlijkheid-nederigheid.

Oprechtheid beschrijft of je je opstelling aanpast om iets gedaan te krijgen, niet of je de waarheid spreekt. Veel oprechtheid levert vertrouwen en duidelijkheid op en kost soms de landing van je boodschap. Weinig oprechtheid levert sociaal vermogen op en kost op termijn de peilbaarheid waar vertrouwen op rust. Geen van beide is een oordeel over wie je bent.

Wil je weten waar je staat? De test doen geeft je je score op Eerlijkheid-nederigheid als geheel, de eigenschap waar dit facet onder valt. Zo zie je hoe je met anderen omgaat en wat dat betekent voor je samenwerking.

Voor wie het complete beeld wil, biedt het volledige persoonlijkheidsrapport de combinatie van alle eigenschappen met de facetten daaronder, zodat je niet op één cijfer stuurt, maar op het samenspel.