Eerlijkheid: wat je doet als niemand meekijkt

Eerlijkheid beschrijft de neiging om niet te profiteren van anderen of van de regels. Ook wanneer dat kan zonder gevolgen. Iemand die hier veel van heeft, betaalt terug wat te veel ontvangen is. Ook als niemand het zou merken. Iemand die hier weinig van heeft, ziet de ruimte die er is en gebruikt die.

Wij rapporteren naast de vijf eigenschappen van het Big Five-model een zesde score apart, afkomstig uit het HEXACO-model. Die zesde eigenschap heet Eerlijkheid-nederigheid en bestaat uit vier facetten, namelijk oprechtheid, eerlijkheid, hebzucht-vermijding en bescheidenheid. Eerlijkheid is daar een van. Het onderscheid met oprechtheid is belangrijk, want oprechtheid gaat over of je je opstelling aanpast om je zin te krijgen en eerlijkheid over of je een voordeel pakt dat je niet toekomt. Hetzelfde gedrag kan dus uit heel verschillende drijfveren komen, afhankelijk van welk facet het aanstuurt.

Eerlijkheid is een facet van Eerlijkheid-nederigheid en wordt niet apart gerapporteerd. Het rapport geeft een score op Eerlijkheid-nederigheid als geheel, op een schaal van 0 tot 100. Een hogere positie is niet automatisch beter, want bij elke positie horen zowel een kracht als een valkuil.

Wie hier veel van heeft, handelt consistent volgens de norm. Ook als er geen toezicht is. Dat levert iets op, maar het kost ook iets. Beide kanten verdienen een eerlijk verhaal en daarom bespreken we die hieronder.

Stel dat je een fout ontdekt in je eigen offerte nadat de klant al akkoord heeft gegeven. Wie hier veel van heeft, meldt die fout, ook als de klant er nooit achter zou komen. Dat kost op dat moment geld, maar het levert iets op dat moeilijker te bouwen is, namelijk een reputatie die geen verkooppraatje nodig heeft.

Mensen hoeven geen toezicht te houden als ze weten dat jij de afspraak ook nakomt als niemand kijkt. Samenwerkingen kosten minder papierwerk, contracten kunnen korter en de bereidheid om iets te doen op basis van vertrouwen blijft intact. Wederkerigheid, loyaliteit en altruïsme zijn de dragende principes van duurzame samenwerking, en wie consistent handelt naar die principes bouwt het soort relaties waarin die samenwerking ook onder druk standhoudt.

In leiderschap is dit effect extra sterk. Een organisatie neemt de norm over die de leiding voortleeft en die norm wordt bepaald door wat er gebeurt als niemand kijkt. Wie hier veel van heeft, zet daarmee onbedoeld de standaard voor iedereen om zich heen.

Wie zelf nooit een voordeel pakt, ziet het bij een ander laat aankomen. In onderhandelingen wordt informatie gedeeld die niemand had hoeven weten en een randje dat de tegenpartij wel neemt blijft aan jouw kant liggen. Dat is niet naïviteit, maar het effect is hetzelfde.

Er is ook een variant die schuurt in een team, namelijk de neiging om de regel te volgen ook als die aantoonbaar niet meer werkt. Wie hier veel van heeft, kan vastlopen op een systeem dat allang achterhaald is, terwijl een collega die minder aan de regels hangt al drie stappen verder is.

Het tegenwicht zit in een scherp onderscheid, want opeisen wat jou toekomt is niet hetzelfde als pakken wat een ander toekomt. Wie die twee op één hoop gooit, laat structureel geld en positie liggen. Zuiver handelen en assertief zijn sluiten elkaar niet uit, maar ze vragen wel dat je bewust het verschil kent. Want vertrouwen dat je opbouwt door consistent te zijn, is het enige dat niet verdwijnt als de omstandigheden veranderen.

Een lage positie op dit facet wordt snel gelezen als een veroordeling op karakter. Dat is niet hoe wij met dit model werken, want wij beschrijven een neiging en geen persoon. Elke neiging heeft een context waarin ze werkt en een context waarin ze je tegenwerkt.

Wie hier weinig van heeft, ziet de ruimte die er is. Waar een regel niet dekt wat er nodig is, wordt die ruimte gebruikt in plaats van afgewacht. In een markt waarin snelheid telt, levert dat resultaat op dat iemand die wacht op toestemming simpelweg niet haalt.

Neem een ondernemer die een aanbesteding leest en ziet dat de formele eisen een bepaalde aanpak uitsluiten, terwijl die aanpak precies is wat de opdrachtgever nodig heeft. Wie hier weinig van heeft, zoekt de ruimte in de formulering en dient in. Wie hier veel van heeft, past zich aan de letter van de regel aan en verliest de opdracht. Het vermogen om te zien waar de ruimte zit is op zichzelf neutraal. Het hangt volledig af van waar het op gericht wordt. Een neiging die als problematisch geldt kan je grootste kwaliteit zijn zodra je die bewust inzet voor iets wat verder reikt dan jezelf.

Een voordeel dat je pakt, kost meestal niets op het moment zelf, maar die rekening komt later en vaak in de vorm van een relatie die eindigt zodra er niets meer te halen valt. Mensen merken patronen op, ook zonder een aanwijsbaar incident. Ze gaan zich indekken door contracten dikker te maken, controles strenger uit te voeren en de bereidheid om iets te doen zonder afspraak verdwijnt.

Wat je aan snelheid wint, betaal je in samenwerking. En samenwerking is precies het domein waar resultaten mogelijk worden die je alleen niet bereikt. Bovendien is een lage positie op dit facet niet altijd zichtbaar, want iemand kan integer overkomen terwijl het eigenbelang stilletjes voorop staat. Dat maakt het patroon moeilijker te herkennen, maar ook moeilijker te corrigeren.

Herken je dit gedrag en wil je er iets aan doen? Bedenk dan of je dit besluit ook zou nemen als de ander kon meekijken? En bestaat de relatie na dit voordeel nog op dezelfde manier? Die twee vragen samen geven meer informatie dan welke regel ook.

Dit facet wordt sneller dan welke andere ook als moreel eindoordeel gelezen. Dat is precies waarom het zo belangrijk is om het nooit los te lezen van de rest van het profiel. De betekenis van eerlijkheid ontstaat namelijk pas in combinatie met andere eigenschappen.

Neem de combinatie met hebzucht-vermijding. Wie hier weinig van heeft en ook weinig hebzucht-vermijding toont, pakt een voordeel om er materieel beter van te worden. Denk hierbij aan meer geld, meer status en meer invloed. Maar wie hier weinig van heeft en veel hebzucht-vermijding toont, omzeilt de regels voor iets waar diegene zelf niets aan overhoudt. Dit kan zijn voor misschien een idee, een principe of een ander persoon. Precies hetzelfde gedrag aan de buitenkant, maar een compleet andere drijfveer van binnen.

De combinatie met meegaandheid is de combinatie die mensen het vaakst verkeerd inschatten, want hoge meegaandheid maakt de omgang prettig en coöperatief, maar als eerlijkheid laag is, verschuift het belang stilletjes terwijl de sfeer goed blijft. Mensen voelen zich op hun gemak en merken pas later dat de uitkomst niet is wat ze verwachtten. Dat is geen bewuste misleiding, maar het effect is er niet minder om.

Persoonlijkheidsmodellen zijn pas nuttig als je ze vertaalt naar gedrag. Herkenning is een begin, maar de vraag is wat je ermee doet in de situaties die er toe doen.

Voor wie hier veel van heeft: leer het verschil tussen opeisen wat jou toekomt en pakken wat een ander toekomt. Die twee op één hoop gooien kost je geld en positie, zoals eerder beschreven bij de prijs van veel eerlijkheid. Neem daarnaast niet automatisch aan dat de ander dezelfde norm hanteert. Leg vast wat je normaal op vertrouwen zou doen. Dit doe je niet, omdat je de ander wantrouwt, maar omdat helderheid aan beide kanten de relatie beschermt.

Voor wie hier weinig van heeft: hanteer een vaste toets voordat je een voordeel pakt. Zou je dit besluit ook nemen als de ander kon meekijken? Kies daarnaast bewust waar je het vermogen om ruimte te zien op richt. Dat vermogen is waardevol zodra het een gedeeld doel dient, maar het wordt ook een risico zodra het alleen het eigen belang dient.

Voor beiden geldt dat cultuur bepaalt wat normaal wordt. In een organisatie wordt de norm gezet door wat er gebeurt als niemand kijkt. Bedrijfscultuur bepaalt welk gedrag wordt beloond, welke waarden mensen delen en of zij zich rechtvaardig behandeld voelen. Rechtvaardigheid is in recent onderzoek een kandidaat-basisbehoefte, wat betekent dat mensen er gevoelig voor zijn. Ook als ze er niets van zeggen. Een score is dan ook geen eindpunt, want persoonlijkheid staat niet vast maar is beïnvloedbaar en veranderbaar.

Eerlijkheid is één van de vier facetten van Eerlijkheid-nederigheid. De andere drie zijn oprechtheid, hebzucht-vermijding en bescheidenheid. Oprechtheid gaat over niet manipuleren, eerlijkheid over niet profiteren, hebzucht-vermijding over hoeveel status en materieel bezit je nodig hebt en bescheidenheid over jezelf niet boven anderen plaatsen.

Die vier lopen niet gelijk op, want iemand kan de regels tot op de letter volgen en tegelijkertijd voortdurend inschatten welke toon het meeste oplevert. Hoge eerlijkheid en lage oprechtheid zijn dan ook geen tegenstelling, want ze meten iets anders. Juist daarom zegt de totaalscore op Eerlijkheid-nederigheid minder dan de vier facetten eronder.

Eerlijkheid beschrijft dus of je een voordeel pakt dat je niet toekomt en niet of je de waarheid spreekt. Veel ervan levert vertrouwen op en samenwerkingen die weinig toezicht kosten, maar het kost soms je deel van de opbrengst. Weinig ervan levert snelheid en ruimte op, maar dat kost de relaties waarin het duurzame resultaat zit. Geen van beide is een oordeel over wie je bent.

Wil je weten waar je staat? Onze gratis profielscan helpt je inzichtelijk te maken hoe jij in elkaar zit.

Voor wie het complete profiel wil met de combinatie van alle eigenschappen en de facetten daaronder, is onze professionele persoonlijkheidstest de volgende stap.