Volatiliteit: hoe hard iets binnenkomt op het moment zelf

Volatiliteit is de sterkte van je emotionele reactie op het moment zelf. Snel geraakt zijn, irritatie die opkomt, een gevoel dat er is voordat je het hebt gekozen. Het is een van de twee subkenmerken van emotionaliteit, naast terughoudendheid. Emotionaliteit is in veel literatuur ook bekend als neuroticisme, voor wie met die term zoekt.

Het Five Factor Model, ook bekend als de Big Five, is al meer dan vijftig jaar de standaard in persoonlijkheidsonderzoek en is bevestigd in tientallen talen en culturen. Wij analyseren de Big Five via de aspectbenadering van DeYoung, waarbij elke eigenschap bestaat uit twee subkenmerken. Bij emotionaliteit zijn dat terughoudendheid en volatiliteit. Terughoudendheid is de rem vooraf, de neiging om te piekeren en situaties van tevoren door te denken. Volatiliteit is de uitslag in het moment zelf. Iemand kan zich vooraf suf piekeren en op het moment zelf ijzig kalm blijven. Iemand anders kan er onbezorgd in stappen en ter plekke fel reageren. Beide zijn een andere combinatie van dezelfde twee subkenmerken.

Volatiliteit is geen maat voor mentale gezondheid en geen aandoening. Je score is een positie op een schaal van 0 tot 100, geen rapportcijfer en geen diagnose. Wie klachten ervaart die het dagelijks leven in de weg zitten, is bij de huisarts of een bevoegde hulpverlener aan het juiste adres. Bij elke positie op het spectrum hoort zowel een kracht als een valkuil. Hoog is niet beter dan laag.

Wie hoog scoort op volatiliteit, reageert sterk en snel. De reactie is er voordat het hoofd het heeft bijgehouden. Dat heeft een kant die zelden benoemd wordt en een kant die iedereen kent.

Wie hard geraakt wordt, weet meteen dat er iets aan de hand is. De reactie is informatie. Onrecht wordt gevoeld voordat het beredeneerd is, een situatie die niet klopt wordt niet weggewuifd en er komt beweging in iets waar een ander overheen zou stappen. Een collega maakt een opmerking die net niet passend is. Wie hoog scoort op volatiliteit voelt dat meteen en benoemt het. Wie laag scoort, merkt het misschien pas later of helemaal niet.

Er is ook een menselijke kant die het vermelden waard is. Een leven met uitslag naar boven en naar beneden is een leven waarin dingen echt aankomen. Vreugde, verbinding, enthousiasme, die komen ook harder binnen. Sterk voelen is een teken van leven, niet van zwakte.

Een reactie die er is voordat je erover hebt nagedacht, is een reactie die je niet gekozen hebt. Een opmerking komt harder binnen dan bedoeld, irritatie is er eerder dan het inzicht en na afloop kost het moeite om terug te komen waar je was. In de taal van de lezer zelf komt dat neer op mentale ruis, in je hoofd blijven hangen en inwendige onrust die niet meteen zakt.

In samenwerking betekent het soms dat anderen voorzichtig worden, niet omdat er iets ergs is, maar omdat ze de uitslag niet goed kunnen inschatten. Dat is zelden de bedoeling, maar het is wel het effect. Het tegenwicht is concreet. Bouw ruimte in tussen prikkel en reactie. Eén ademhaling, één nacht, één vraag aan jezelf. De reactie na die pauze is bijna altijd de reactie die je had willen geven. Hoger scoren op emotionaliteit als geheel gaat gemiddeld samen met minder levensgeluk en minder vervulling van de psychologische basisbehoeften. Dat zijn gemiddelden over grote groepen en over de eigenschap als geheel, niet een voorspelling over jou als individu en niet toe te schrijven aan volatiliteit alleen.

Lage volatiliteit wordt in veel populaire bronnen gepresenteerd als de winnende score. Dat is precies de aanname die we hier rechtzetten, want ook deze kant heeft een prijs die zelden benoemd wordt.

Wie laag scoort, blijft kalm als het misgaat. De reactie gaat over wat er feitelijk aan de hand is, niet over wat het met je doet. In een crisis is dit de persoon op wie iedereen zich richt. Een team dat in paniek is, wordt rustiger door iemand die niet meegaat in de spanning. Kritiek horen zonder dat het pijn doet, een moeilijk gesprek voeren zonder dat de emotie de inhoud overneemt, onder druk helder blijven. Dat zijn de plekken waar lage volatiliteit zijn waarde bewijst. In leiderschap is die stabiliteit vaak precies wat een team nodig heeft.

Wie weinig uitslag heeft, mist ook het signaal dat de uitslag geeft. Een situatie die niet klopt, wordt langer verdragen, simpelweg omdat het niet hard genoeg binnenkomt om er iets aan te doen. Dat is geen karaktergebrek, het is de keerzijde van dezelfde kalmte die in een crisis zo waardevol is.

Er is ook een kant die anderen raakt. Kalmte kan overkomen als onverschilligheid en wie zelf niet van slag raakt, onderschat makkelijk hoe hard iets bij een ander aankomt. Het tegenwicht is even concreet als bij de hoge kant. Vraag actief hoe iets is aangekomen bij anderen en behandel dat antwoord als informatie, ook als je zelf niets voelde. Toets daarnaast periodiek of er situaties zijn die je te lang verdraagt, omdat ze niet hard genoeg binnenkomen. Persoonlijkheid staat niet vast, het is beïnvloedbaar. Dat geldt ook voor de patronen die bij lage volatiliteit horen.

Een score op volatiliteit vertelt pas iets wanneer je hem in combinatie leest met de rest van je profiel. Dat is niet een methodische voetnoot, het is de kern van hoe persoonlijkheid werkt.

Neem de combinatie met terughoudendheid, het andere subkenmerk van emotionaliteit. Hoge volatiliteit met lage terughoudendheid levert iemand op die nergens over inzit en toch fel reageert zodra het misgaat. Van buiten lijkt het rustig, tot het niet rustig is. Lage volatiliteit met hoge terughoudendheid levert het omgekeerde op: de piekeraar die op het moment zelf onverstoorbaar lijkt. Dezelfde totaalscore op emotionaliteit kan dus uit heel verschillende combinaties bestaan. Lees voor het volledige beeld van de eigenschap de pagina over emotionaliteit en voor het andere subkenmerk de pagina over terughoudendheid.

De combinatie met andere eigenschappen maakt het nog concreter. Hoge volatiliteit bij iemand die veel rekening houdt met anderen levert een reactie op die van binnen speelt en van buiten nauwelijks te zien is. Dezelfde hoge volatiliteit bij iemand die weinig wrijving vermijdt, komt er meteen uit. Dezelfde score, een compleet ander effect op de omgeving. Wie op één cijfer stuurt, stuurt op ruis. Wie het samenspel leest, ziet de persoon.

Persoonlijkheidsmodellen zijn pas nuttig als je van herkenning naar toepassing komt. Hier is dat verschil concreet gemaakt voor beide kanten van de schaal.

Voor wie hoog scoort, zijn er twee handvatten die direct werken. Het eerste is een vaste afspraak met jezelf: op een geladen bericht antwoord je nooit dezelfde dag. Niet als discipline, maar als structuur die de ruimte creëert die je reactie anders niet krijgt. Het tweede is de cirkel van invloed: richt je energie op wat je kunt beïnvloeden en laat de rest los. De meeste inwendige onrust gaat over dingen die buiten die cirkel vallen, dat scheelt de meeste onnodige ruis.

Voor wie laag scoort, zijn de handvatten even praktisch, maar anders van aard. Vraag actief hoe iets bij anderen is aangekomen en behandel dat antwoord als informatie, ook als je zelf niets voelde. Toets daarnaast periodiek of er situaties zijn die je te lang verdraagt, omdat ze niet hard genoeg binnenkomen. Het ontbreken van een reactie bij jezelf is geen bewijs dat er niets aan de hand is.

Voor beiden geldt hetzelfde uitgangspunt. Je reactie is informatie, geen oordeel over jezelf. Neem een doel dat je nu nastreeft en kijk waar je score je daarbij helpt en waar het je in de weg zit. Bepaal op basis daarvan waar je op moet letten, niet als zelfkritiek, maar als navigatie. Volatiliteit is bovendien een van de tien subkenmerken in ons model en het volledige beeld ontstaat pas wanneer je de andere persoonlijkheidskenmerken erbij neemt. Een score is geen eindpunt. Persoonlijkheid ligt niet vast en juist dat maakt het de moeite waard om te weten waar je staat.

Volatiliteit beschrijft hoe hard iets bij je binnenkomt op het moment zelf en hoe sterk je stemming daardoor beweegt. Hoog scoren levert een systeem op dat je meteen waarschuwt en kost rust en soms de reactie die je niet gekozen had. Laag scoren levert kalmte en helderheid op en kost het signaal dat er iets niet klopt.

Geen van beide is beter en geen van beide ligt vast. Wat telt is dat je weet waar je staat en dat je je reacties daarnaar inricht in plaats van ertegenin te blijven werken.

Wil je zien waar je staat? De test doen laat je zien hoe je reageert onder druk en wat dat betekent voor je werk en je relaties. Wie daarna het complete profiel wil met de combinatie van alle eigenschappen en de subkenmerken daaronder, vindt dat in het volledige persoonlijkheidsrapport.