Bescheidenheid: jezelf niet boven anderen plaatsen

Bescheidenheid beschrijft de neiging om jezelf geen uitzonderingspositie toe te kennen. Wie hier veel van heeft, claimt geen streepje voor op basis van wie hij is. Wie hier weinig van heeft, vindt dat zijn positie, talent of prestatie hem een zekere voorrang geeft. Dat zijn twee uitersten op dit spectrum en de meeste mensen zitten ergens daartussenin.

Wij rapporteren naast de vijf eigenschappen van het Big Five-model een zesde score apart, afkomstig uit het HEXACO-model. Die zesde eigenschap heet Eerlijkheid-nederigheid en bestaat uit de vier facetten oprechtheid, eerlijkheid, hebzucht-vermijding en bescheidenheid. Anders dan de Big Five-eigenschappen die wij via twee subkenmerken analyseren, zijn dit vier afzonderlijke facetten die elk iets anders meten.

Het onderscheid met zelfvertrouwen is belangrijk, want die verwarring duikt steeds op. Aarzeling en spanning horen bij terughoudendheid en dat is een eigenschap die onder Emotionaliteit valt. De neiging om positie in te nemen hoort bij assertiviteit, een subkenmerk van Extraversie. Bescheidenheid gaat alleen over hoe je jezelf verhoudt tot anderen en dus niet over hoe zeker je bent van je oordeel. De beste vakman in de ruimte kan volstrekt zeker zijn van zijn werk en zich tegelijk volstrekt gelijkwaardig voelen aan zijn collega’s. Elke positie op dit spectrum heeft zowel een kracht als een prijs.

Wie hier veel van heeft, plaatst zichzelf niet boven anderen, ongeacht de context. Dat heeft duidelijke voordelen, maar ook een keerzijde die in de praktijk regelmatig pijn doet. Hieronder bespreken we de sterke en zwakke punten van bescheidenheid.

Wie zichzelf niet hoeft te verdedigen, kan luisteren. Dat klinkt eenvoudig, maar het is een van de meest onderschatte voordelen in samenwerking. Iemand die dezelfde toon aanslaat bij de directeur als bij de nieuwe stagiair, die kritiek kan horen zonder dat het aan zijn status komt en die de vraag durft te stellen waarvan hij eigenlijk zou moeten weten wat het antwoord is, leert sneller dan wie ook.

In leiderschap heeft dit een directe functie. Een leidinggevende die geen streepje voor claimt, creëert ruimte voor tegenspraak. En tegenspraak is precies de informatie die je nodig hebt om niet de verkeerde kant op te lopen. Een teamleider vraagt na een besluit expliciet wie er bezwaren heeft. Mensen geven die bezwaren ook daadwerkelijk, omdat ze weten dat het veilig is. Dat is de informatie die een leidinggevende met minder bescheidenheid nooit krijgt, simpelweg omdat mensen die niet meer geven. Wederkerigheid en loyaliteit groeien waar iemand zichzelf niet als uitzonderlijk positioneert en dat maakt samenwerking mogelijk die je alleen nooit bereikt.

Wie zichzelf gelijkwaardig opstelt, wordt in veel gevallen ook gelijkwaardig behandeld. Dat is de basis waarop mensen bereid zijn iets extra’s te doen.

De keerzijde is er natuurlijk ook en komt in de praktijk vaker voor dan mensen verwachten. Wie de eigen prestatie niet benoemt, ziet die aan een ander toegeschreven worden. Het idee dat je voorzichtig inbracht in het overleg wordt drie weken later door iemand anders gepresenteerd als zijn eigen inzicht. Het werk dat jij deed komt onder een andere naam terecht. Niet door kwade wil, maar simpelweg omdat jij het niet hebt geclaimd.

Er is ook een variant die je positie raakt. Expertise die niet wordt uitgesproken, wordt niet gevraagd. Wie zijn kennis bescheiden houdt, wordt niet als expert gezien, ook al is hij dat wel. Dat kost kansen die naar zichtbaarheid gaan.

Het onderscheid dat hier telt, is het volgende. Benoemen wat je hebt gedaan is geen opschepperij, want het is belangrijke informatie. De mensen om je heen kunnen alleen rekening houden met wat ze weten. Het tegenwicht is eenvoudig, maar vraagt oefening. Zeg het feitelijk, zonder bijvoeglijke naamwoorden, en zeg het op het moment zelf. Niet “ik heb dat eigenlijk best goed gedaan”, maar “dat rapport heb ik geschreven”.

Weinig bescheidenheid wordt snel gelezen als arrogantie. Dat is niet hoe wij dit facet behandelen, want wij beschrijven een neiging en geen persoon. Ook is dit zeker geen oordeel over iemands integriteit of karakter.

Wie hier weinig van heeft, claimt de ruimte die bij het eigen kunnen past. Dat betekent dat expertise gezien wordt, dat er om gevraagd wordt en dat kansen die naar zichtbaarheid gaan ook daadwerkelijk komen. In een omgeving waar iedereen zich bescheiden opstelt, blijft de beste oplossing soms onbenoemd. Iemand die durft te zeggen dat hij het beter weet, op het moment dat dat ook zo is, heeft een functie die een organisatie nodig heeft.

Een ervaren consultant zit in een vergadering waar een besluit dreigt te worden genomen dat hij al eerder heeft zien mislukken. Hij zegt het, direct en zonder omhaal. Dat is geen arrogantie, maar de waarde van iemand die zijn positie inneemt. Bescheidenheid zegt bovendien niets over eerlijkheid of oprechtheid, want dat zijn aparte facetten van Eerlijkheid-nederigheid met hun eigen schaal.

Zichtbaarheid en positie zijn de duidelijke opbrengsten van weinig bescheidenheid en in contexten waarin die ertoe doen is dat een reëel voordeel.

Wie zichzelf een uitzonderingspositie toekent, hoort minder. Tegenspraak wordt zeldzaam en dat is niet omdat mensen geen tegenspraak hebben, maar omdat ze die niet meer geven. De informatie die je nodig hebt om bij te sturen droogt op en dat merk je pas als het misgaat. Dat is de meest concrete prijs: je stuurt op een werkelijkheid die steeds minder klopt met wat er werkelijk speelt.

Er is ook een kant die de samenwerking raakt, want wie voorrang claimt, krijgt die misschien wel, maar de bereidheid van anderen om iets extra’s te doen verdwijnt. Mensen werken voor de omschrijving van hun functie en niet voor het gezamenlijke resultaat.

Het tegenwicht vraagt actie, want de tegenspraak komt vanzelf niet meer. Vraag na een besluit expliciet wie het er niet mee eens is en maak het veilig om dat te zeggen. Toets periodiek of je nog leert van de mensen om je heen, want dat is het eerste wat verdwijnt als je positie de ruimte inneemt die jij inneemt. Een lage score op Eerlijkheid-nederigheid is bovendien niet altijd zichtbaar voor de persoon zelf, wat het extra de moeite waard maakt om er actief naar te vragen.

De betekenis van dit facet ontstaat pas in combinatie met de rest van het profiel. Eén score vertelt een deel van het verhaal, maar het totaalpakket vertelt de persoon. De combinatie met assertiviteit is hier het meest sprekend, omdat beide eigenschappen gaan over hoe iemand ruimte inneemt, maar wel op een fundamenteel andere manier.

Vier combinaties geven vier compleet verschillende mensen:

• Veel bescheidenheid en veel assertiviteit: iemand die stevig een standpunt inneemt zonder zich boven de rest te plaatsen. Precies wat je in een leidinggevende wilt: aanwezig en gelijkwaardig tegelijk.
• Veel bescheidenheid en weinig assertiviteit: iemand wiens kwaliteit onopgemerkt blijft. De kennis is er, maar ze bereikt de mensen die er iets mee kunnen niet.
• Weinig bescheidenheid en veel assertiviteit: iemand die de ruimte vult en zelden gecorrigeerd wordt. Effectief in contexten die zichtbaarheid vragen, maar kwetsbaar als de feedback wegvalt.
• Weinig bescheidenheid en weinig assertiviteit: iemand die zich innerlijk boven de rest plaatst zonder het te laten merken. De overtuiging is er, maar de uiting niet.

Zoals je leest levert dezelfde positie op dit facet vier compleet andere mensen op. Wie op één cijfer stuurt, stuurt om die reden ook op ruis en wie het samenspel leest, ziet de persoon. Assertiviteit wordt bovendien vaak verward met competentie, maar krachtig je mening brengen werkt alleen als je ook gelijk hebt en dat is iets wat bescheidenheid noch assertiviteit op zichzelf garandeert.

Persoonlijkheidsmodellen zijn pas nuttig als je ze vertaalt naar gedrag. Herkenning is een begin, maar toepassing is het doel. Hieronder staan handvatten voor beide kanten van de schaal.

Voor wie hier veel van heeft: benoem je bijdrage feitelijk en op het moment zelf. Geen bijvoeglijke naamwoorden, maar gewoon wat je hebt gedaan, want dat is informatie en geen opschepperij. Spreek met jezelf af dat je bij elk resultaat één zin zegt over jouw aandeel. Ook als het ongemakkelijk voelt. Dat ene zinnetje is het verschil tussen gezien worden en onzichtbaar blijven. Rechtvaardigheid en erkenning zijn voor mensen geen bijzaak, want ze bepalen of iemand zich blijft inzetten en dat geldt ook voor jezelf.

Voor wie hier weinig van heeft: organiseer tegenspraak actief, want die komt vanzelf niet meer. Vraag na een besluit expliciet wie het er niet mee eens is. Maak het wel veilig om dat te zeggen, want jouw positie zorgt ervoor dat mensen die tegenspraak uit zichzelf niet meer geven. Toets daarnaast periodiek of je nog leert van de mensen om je heen. Binding en gewaardeerd worden zijn namelijk de basisbehoeften die mensen meenemen in elke samenwerking. Ook de mensen die jij nodig hebt om bij te sturen.

Voor beiden geldt dat persoonlijkheid niet vastligt, want ze is beïnvloedbaar en veranderbaar. Daarom moet je een score zien als vertrekpunt en geen eindpunt.

Eerlijkheid-nederigheid bestaat uit de vier facetten oprechtheid, eerlijkheid, hebzucht-vermijding en bescheidenheid. Oprechtheid gaat over niet manipuleren, eerlijkheid over niet profiteren van anderen, hebzucht-vermijding over hoeveel status en bezit je nodig hebt en bescheidenheid over jezelf niet boven anderen plaatsen.

Die vier lopen niet gelijk op, want iemand kan zichzelf volstrekt gelijkwaardig vinden aan anderen en tegelijk graag mooie dingen bezitten. Of iemand kan oprecht en eerlijk zijn en toch vinden dat zijn positie hem een zekere voorrang geeft. Juist daarom zegt de totaalscore op Eerlijkheid-nederigheid minder dan de vier facetten eronder. Dezelfde totaalscore kan uit heel verschillende combinaties van die vier komen en die combinatie is wat het echt interessant maakt.

Bescheidenheid beschrijft of je jezelf boven anderen plaatst en niet hoe zeker je bent van je kunnen. Veel bescheidenheid levert leerbaarheid en tegenspraak op, maar kost erkenning voor wat je hebt gedaan. Weinig bescheidenheid levert zichtbaarheid en positie op, maar kost de informatie die je nodig hebt om bij te sturen.

Als je wilt weten waar je staat op Eerlijkheid-nederigheid, de eigenschap waar dit facet onder valt, kun je onze gratis profielscan doen. Je ziet dan in de basis hoe jij in elkaar zit.

Wil je het complete beeld, inclusief de combinatie van alle eigenschappen en de facetten daaronder? Dan is onzeonline persoonlijkheidstest de volgende stap.